Vô tri và tột cùng của sự cô đơn

(Vô Tri - Tác giả: Milan Kundera. Dịch giả: Cao Việt Dũng)

Như một sự ngẫu nhiên, tôi chọn Vô Tri để đọc lại trong những ngày nằm nhà mệt mỏi. Còn nhớ cách đây không lâu, một lần tôi để sách trên bàn, bạn tò mò mở ra, đọc được vài trang, rồi nhăn mặt để xuống, bảo: “Truyện gì mà khô khan và khó đọc thế”. Tôi mĩm cười. Bạn lại bảo: “Truyện này đâu phải đọc để giải trí, đọc để nhức đầu”. Tôi lại cười.

Tôi thấy sự cô đơn trĩu nặng trên từng trang truyện. Mỗi một nhân vật của truyện, cho dù đó là Ulysse huyền thoại của Hy Lạp cổ đại, hay những Irena, Josef, Gustaf... những con người của hiện tại… Mỗi người là một cá thể cô đơn. Cô đơn trong thân phận những người lưu vong xa xứ. Cô đơn cả khi họ quay về lại chính cái nơi mà họ đã từng ray rứt, hoài nhớ.

Phải chăng do tất cả bọn họ đều đã không thuộc về bất cứ nơi đâu, nơi họ đã từng sống và nơi họ đang sống?

Một cách rất bi kịch, khi đắm chìm trong nỗi hoài nhớ qua những giấc mơ về cuộc đời lẽ ra phải có, họ đã vô tình chối bỏ cuộc đời hiện tại. Nhưng khi thực hiện “cuộc trở về vĩ đại” tìm lại ký ức của mình, họ mới hốt hoảng nhận ra mình đã không còn thuộc về cái ký ức đó, phát hiện ra những gì mà họ từng hoài nhớ thực chất đã không còn tồn tại, họ đã quên mất hoặc bị quên mất.

Như Irena đã đứng đờ người ra vì sửng sốt, khi nhận ra cô trong cái quá khứ xa xăm không phải là cô, mà đó là một người khác. Trong hai mươi năm rời khỏi Ithaque, Ulysse chỉ nghĩ đến cuộc trở về của mình. Nhưng khi đã về nhà, chàng kinh ngạc nhận ra rằng cuộc đời chàng, bản chất của cuộc đời chàng… lại nằm bên ngoài Ithaque, nó nằm trong hai mươi năm lưu lạc của chàng.

Ulysse, Irena, Josef trở về với hy vọng, những người ở nơi mà họ hằng “hoài nhớ” sẽ chấp nhận họ như chính họ hiện tại, hy vọng được trở lại là một người trong số những người ở lại. Thế nhưng đón họ là một sự vô tri, trong khi họ chờ đợi một câu nói: “Kể đi”, để được kể, được tâm sự về những tháng ngày họ rời xa quê hương, để tìm lại kho báu tinh thần mà họ đã đánh mất, thì bạn bè, người thân, tất cả đều không hỏi han về chuyện họ đã làm gì, đã sống ra sao. Tất cả những người đó không hề quan tâm đến những gì mà những người trở về định kể.

Khi trở về, cả Ulysse, Irena và Josel đã nhận ra họ không còn tồn tại, như một người chết không có tên trên bia mộ.

“Điều tồi tệ nhất là họ nói với tôi về những việc và những người mà tôi không biết gì hết cả. Họ không muốn hiểu là thế giới của họ, sau chừng ấy thời gian, đã bay biến khỏi đầu tôi rồi… Tôi đã quên mất họ là ai; họ không quan tâm tôi đã trở thành người như thế nào… Không có ai đặt câu hỏi nào về cuộc sống của tôi ở đó. Không có câu hỏi nào! Không lần nào! Lúc nào tôi cũng có cảm giác ở đây người ta muốn cắt đi hai mươi năm của đời tôi”

“Chỉ đến khi trở về sau khi vắng mặt thật lâu thì người ta mới hoảng hốt với điều hiển nhiên: người ta không quan tâm đến nhau và điều đó là bình thường”

Và đó chính là ý nghĩa tột cùng của sự cô đơn. “Đi qua cuộc đời mà không làm ai bận tâm; nói mà không được lắng nghe; đau khổ mà không tạo ra sự cảm thông”.

18.06.2012