Lan Man Vị Yểu

Bây giờ có thể, cũng không mấy ai thuộc thế hệ của tôi còn nhớ từ "Tàu vị yểu", các bạn trẻ thì có lẽ lại càng không. Điều ấy chẳng có gì lạ, bởi từ ngữ vốn mang hơi thở cuộc sống, một số từ cũ, theo năm tháng sẽ dần mất đi hoặc được thay thế bằng những từ mới, phù hợp với lối sống và phong cách của thời hiện tại, từ "tàu vị yểu" cũng không nằm ngoài quy luật ấy. Chính vì vậy, cho nên sáng nay, khi đứng trước dãy kệ nước chấm các loại, nhìn thấy hàng chữ "tàu vị iểu" trên chai nước tương, tôi lại nhớ đến ngày xưa, nhớ cái vị mằn mặn ngon bắt cơm, nhớ mùi thơm đặc trưng mà giờ không tìm đâu ra loại nước tương nào có hương thơm giống vậy.

Ngày xưa... cũng hơi xa lắm, cái thời chưa có nhiều thương hiệu nước chấm, nước tương... tha hồ cho các bà nội trợ (hay chê ỏng chê eo) lựa chọn như bây giờ, nước tương bán ngoài chợ chỉ loanh quanh 1, 2 nhãn hiệu như xì dầu (*) Maggi, như tàu vị yểu Con Mèo Đen, khó tìm và mắc muốn chết, còn thì chủ yếu là loại nước tương bình dân không nhãn mác, đựng trong can nhựa hay chai thủy tinh, khi có ai mua, người bán sẽ chiết ra từ can vào chai thủy tinh hay vật dụng đựng nước chấm của người mua mang đến, cũng có khi người mua không mang theo đồ đựng, nước tương được người bán dùng cái cống (coóng) nhỏ xíu đong vào túi nhựa trong, nhỏ, cột dây thun cẩn thận để tránh bị đổ ra ngoài.

Tôi, mỗi lần được (hay bị) bà Ngoại hoặc Mẹ sai đi mua nước tương, khi cắp cái chai thủy tinh dợm chạy ra cửa, lần nào cũng vậy, đều nghe Bà hoặc Mẹ, gọi với theo, dặn đi dặn lại "Nhớ nói bà Bảy lấy loại nước tương tàu vị yểu nghe chưa".

Cho đến tận bây giờ tôi cũng còn bán tín, bán nghi cái "khẩu quyết" "tàu vị yểu ngon hơn nước tương" đó của Bà và Mẹ (và của một số bà nội trợ thế hệ Bà và Mẹ tôi) không biết là đúng hay sai, bởi ngày ấy, loại nước chấm mang tên tàu vị yểu thường được bán mắc hơn nước tương, và thậm chí, chẳng biết có phải bị ám thị hay không, tôi có cảm giác tàu vị yểu vị ngon và thơm hơn vị nước tương  , mặc dù (sau này tôi mới biết được) "tàu vị yểu" hay "xì dầu", " nước tương", nếu đúng (và nguồn gốc là vậy) chỉ là cách gọi khác nhau cho một loại nước chấm được chế biến từ đậu nành.

Nhưng mà phải thú thiệt một điều là ngày còn nhỏ đó, tôi vẫn đinh ninh xì dầu, tàu vị yểu và nước tương là ba loại nước chấm khác nhau. Đại loại, xì dầu (đại diện là Maggi) là ngon và mắc nhất, kế đến là tàu vị yểu (con Mèo Đen), rồi sau mới đến nước tương. Cái niềm tin ngu ngơ này của tôi càng được củng cố vững chắc hơn nữa, khi vào năm cấp 2, trên đoạn đường đến trường, tôi thường đi bộ ngang qua một cơ sở đông lạnh, nhiều hôm tôi thấy họ chất xương bò, xương heo thành từng đống to ngổn ngang dưới đất. Lúc đầu, tôi nghĩ họ bán xương cho tiệm ăn hay nhà hàng để nấu nước dùng. Sau rồi, có lần tò mò, tôi đánh bạo hỏi, thì được biết xương được mang bán cho các cơ sở sản xuất nước tương. Khi ấy, tôi đã tự à, ồ một mình "thì ra, xì dầu và tàu vị yểu làm bằng đậu nành nên thơm ngon, còn nước tương làm bằng xương nên mùi không thơm và vị không ngon". Hiểu biết (sai bét) này, vậy đó mà cũng theo tôi một thời gian dài. Rồi kinh tế phát triển, nhiều loại thương hiệu nước chấm xuất hiện, nước chấm không nhãn hiệu, của bà Bảy, ông Năm đựng trong can nhựa không còn nữa, từ tàu vị yểu, xì dầu cũng mất đi. Trên chai, trên nhãn giờ chỉ in mỗi từ " nước tương". Tôi, thật ra, cũng không để ý, mãi đến một lần, trong một chuyến công tác, nơi tôi đến người ta không có khái niệm nước tương, mà gọi nó là Ma-gi, hay xì dầu, với lý luận "tương là những thứ vẫn còn hạt" (như đậu tương, tương bần), "còn xì dầu là nước chấm". Vài lần buồn tình, tôi cắc cớ: "Vậy xì dầu ở đâu ra, còn Ma-gi là gì và tàu vị yểu thì sao?". Chưa ai trả lời được cho tôi về từ "tàu vị yểu", thậm chí có người cười bảo "trước giờ chưa nghe qua". Khi ấy, tôi buồn buồn nhận ra, cái món nước chấm " thơm ngon hảo hạng" của ngày xưa, chỉ cần xịt vài giọt lên chén cơm, kèm với vài miếng tóp mỡ, dù là cơm nguội, cũng ăn "trôi nồi lủng rế", đã không còn nữa rồi!

7.10.2020

(*) Xì dầu hay Tàu vị yểu bắt nguồn từ tiếng Hoa (Quảng Đông và Triều Châu).

Xì dầu viết bằng chữ Hán là 豉油, phát âm là Chǐ yóu, nghĩa là nước chấm (từ) đậu nành lên men 

Tàu vị yểu viết bằng chữ Hán là豆味油, phát âm là Dòu wèi yóu, nghĩa nước chấm (có) hương đậu nành.