Cổ Cầm

LTS Mấy hôm trước, đọc truyện ngôn tình cổ đại Trung Quốc, trong truyện có nhắc đến tên gọi của một dây đàn. Thấy thông tin hay hay mà nếu bỏ qua không tìm hiểu tiếp thì có tội với bản thân 😊😊 nên tìm đọc thêm trên mạng.

Cổ Cầm (古琴 gǔqí) là một loại nhạc cụ có dây ra đời sớm nhất trong lịch sử Trung Hoa. Theo các khảo cứu, rất khó có thể xác định chính xác thời điểm tạo ra loại nhạc cụ này. Theo ước đoán thì cổ cầm xuất hiện cách đây khoảng 4000 năm. Nó bắt đầu xuất hiện vào thời vua Nghiêu, vua Thuấn. Dựa vào các tài liệu ghi chép và một số di vật để lại thì thời điểm cổ cầm hoàn thiện và đạt tới đỉnh cao nhất là thời nhà Đường. Tiền tố Cổ (古) được thêm vào trước chữ Cầm (琴) trong tên gọi để nhấn mạnh tính lâu đời của loại nhạc cụ này và cũng để phân biệt với các loại nhạc cụ khác. Thời cổ đại, các cầm nhân đã yêu thích và xem cổ cầm như thú chơi tao nhã của người quân tử. Nó là thứ nhạc khí được tôn kính nhất trong tất cả các loại nhạc cụ Trung Hoa. Thỉnh thoảng người Trung Quốc nhắc tới cổ cầm như là “cha của âm nhạc Trung Hoa” hoặc “nhạc cụ của hiền nhân”. 

Cổ cầm được tạo thành từ hai tấm gỗ ghép lại. Ngắm nhìn thì hình dáng của nó giống như dáng của chim phượng hoàng, toàn thân thuôn dài. Truyền thuyết kể rằng xưa kia, vua Phục Hy quan sát thấy năm sắc sao trên trời rơi xuống cây ngô đồng, chim phượng hoàng đến đậu. Vì vậy, ông nghĩ rằng loài cây cổ thụ này hẳn đã hấp thụ tinh hoa của trời đất, có thể phát ra âm thanh hay như tiếng chim phượng hoàng. Thế là ông lấy cây ngô đồng làm đàn. Khúc ngọn có âm trong nhưng lại quá cao. Do đó, ông bỏ đầu và ngọn cây ngô đồng, chỉ dùng phần thân vì đây là đoạn phát âm thanh hài hòa, muốn đục có đục, muốn trong có trong, lại đủ nặng nhẹ để làm đàn.

Về phần dây, ông chọn dây tơ đẹp, bện lại và căng trên mặt đàn. Ban đầu cổ cầm có 5 dây, tượng trưng cho ngũ cung (Cung, Thương, Giốc, Chủy, Vũ) và ngũ hành (Kim, Thủy, Mộc, Hỏa, Thổ).

Ý nghĩa của từng dây như sau:

Dây thứ nhất (dây Cung): Dây này ứng với hành Thổ, có âm thâm trầm và uy nghi, tượng trưng cho bậc quân vương và được tạo thành từ 81 sợi chỉ lụa. Đây là dây lớn nhất.

Dây thứ hai (dây Thương): Dây này ứng với hành Kim, có âm thanh rõ ràng, tượng trưng cho bậc công hầu và được tạo thành từ 72 sợi chỉ lụa.

Dây thứ ba (dây Giốc): Dây này ứng với hành Mộc, run rẩy khi ta chạm vào, giống như cỏ cây run rẩy, đâm chồi nảy lộc trước gió xuân và tượng trưng cho dân chúng. Dây này được tạo thành từ 64 sợi chỉ lụa.

Dây thứ tư (dây Chủy): Dây này ứng với hành Hỏa, có âm thanh thịnh vượng, dồi dào sức sống, tượng trưng cho thiên nhiên và được tạo thành từ 54 sợi chỉ lụa.

Dây thứ năm (dây Vũ): Dây này ứng với hành Thủy, tượng trưng cho muôn vật đang sống.

Sau này, vua Chu Văn Vương (Cơ Xương) thêm dây thứ 6 – gọi là dây Văn và vua Chu Võ Vương (Cơ Phát) thêm dây thứ 7 – gọi là dây Võ.

Vì vậy, cổ cầm còn có tên gọi là Thất Huyền Cầm.

Nhiều người hay lầm Cổ Cầm và Cổ Tranh (đàn tranh). Thật ra, cổ tranh chính là "sắt" trong từ "cầm sắt". Cổ cầm và cổ tranh khác nhau nhiều thứ.

Ngoài hình dáng, thì cổ cầm còn có kích thước nhỏ hơn cổ tranh. Âm sắc của cổ cầm trầm lắng, đơn giản và âm lượng thấp hơn cổ tranh. Âm sắc của cổ tranh tương đối sáng, cao, và âm lượng lớn hơn. Về số dây đàn, cổ cầm có 7 dây. Cổ tranh ban đầu là 12 dây, đến thời nhà Đường (nay được sử dụng ở Nhật Bản) là 13 dây, và số lượng dây đàn trở lại ngày càng tăng. Cổ tranh hiện đại của Trung Quốc nói chung đã được đổi thành 21 dây với mã dây ở giữa.

Trong “Trung Hoa thập đại danh khúc” có ít nhất 2 khúc nhạc gắn liền với cổ cầm là Cao Sơn Lưu Thủy và Quảng Lăng Tán.

 “Cao sơn” và “Lưu thủy” là hai khúc nhạc sinh thời Bá Nha thường tấu. Còn Quảng Lăng Tán là khúc nhạc Kê Khang tấu lên trước khi bị hành hình vì tội làm loạn triều chính.

Kê Khang, này khúc Quảng Lăng
Một rằng lưu thủy, hai rằng hành vân

(Truyện Kiều - Nguyễn Du)

Còn bài này là bài Tay trái chỉ trăng (左手指月 - Tả thủ chỉ nguyệt), nhạc trong phim Hương Mật Tựa Khói Sương.